नजिकबाट हेरौं

घातक माछा उद्योग

ठूलो पैमानामा क्रूरता

माछाको मृत्यु यति ठूलो छ कि यसलाई व्यक्तिगत रूपमा नभई तौलद्वारा मापन गरिन्छ।
भिडियो हेर्नुहोस्
गहिराइमा डुब्नुहोस्

चाहे तीव्र माछा फार्महरूमा पालिएको होस् वा जंगलमा समातिएको, माछाहरूलाई क्रूर व्यवहार र अमानवीय वधबाट थोरै कानुनी संरक्षण प्राप्त हुन्छ। प्रायः बुद्धिहीन प्राणीको रूपमा चित्रित गरिने माछाहरूले जटिल सामाजिक सम्बन्ध बनाउँछन्, उपकरणहरू प्रयोग गर्छन्, र पीडा, डर र व्यथाको अनुभव गर्छन्। तर माछा मार्ने र जलचरपालन उद्योगहरूले तिनीहरूलाई संरक्षणको योग्य संवेदनशील प्राणीको रूपमा नभई वस्तुको रूपमा व्यवहार गर्छन्।

प्राकृतिक संसार

प्राकृतिक जीवन
माछाको

जंगलमा, माछाहरूले विशाल बासस्थानहरूको अन्वेषण गर्छन्, परिवर्तनशील धाराहरूमा नेभिगेट गर्छन्, खानाको खोजी गर्छन्, सिकारीहरूबाट बच्छन्, र आफ्नै प्रजाति र अन्य प्रजातिका सदस्यहरूसँग अन्तरक्रिया गर्छन्। कोही जटिल सामाजिक समूहमा बस्छन्, जबकि अरूले क्षेत्रको रक्षा गर्छन्, दीर्घकालीन सम्बन्ध बनाउँछन्, वा महासागरहरू पार गर्दै उल्लेखनीय प्रवासन गर्छन्। तिनीहरूको जीवन चल्ने स्वतन्त्रता, आफ्नो वातावरणप्रति प्रतिक्रिया दिने, र तिनीहरूको अस्तित्वको लागि आवश्यक व्यवहारहरू गर्ने स्वतन्त्रताद्वारा आकार दिइन्छ। यो प्राकृतिक संसार बुझ्दा माछाहरूलाई वस्तुमा परिणत गर्दा कति धेरै गुमाइन्छ भन्ने कुरा प्रकट हुन्छ।

०१ / महासागर जीवन

छालहरू मुनिको संसार

महासागरहरूले पृथ्वीको सतहको ७० प्रतिशतभन्दा बढी भाग ढाक्छन्, जसले जीवनको असाधारण विविधतालाई समर्थन गर्ने विशाल बासस्थानहरू सिर्जना गर्दछ। जीवन्त कोरल चट्टान र केल्प वनदेखि नदी र खुला महासागरसम्म, माछाहरू अविश्वसनीय दायराका वातावरणमा फस्टाउन विकसित भएका छन्।

०२ / प्राचीन उत्पत्ति

सयौं लाखौं वर्षको निर्माण

माछाको असाधारण विकासवादी इतिहास सयौं लाख वर्ष पुरानो छ। आज, हाम्रो ग्रहमा ३२,००० भन्दा बढी मान्यता प्राप्त माछा प्रजातिहरू छन्, जुन अन्य सबै मेरुदण्डी समूहहरूको संयुक्त संख्याभन्दा बढी छ। तिनीहरूको उल्लेखनीय विविधताले अनुकूलन र अस्तित्वको प्राचीन इतिहासलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

०३ / लोप हुँदै गएको संसार

दबाबमा रहेको महासागर

पृथ्वीका महासागरहरूले पाँच ठूला सामूहिक विलुप्तिकरण घटनाहरू सहेका छन्, र वैज्ञानिकहरूले मानव गतिविधिले छैटौं घटना निम्त्याइरहेको चेतावनी दिन्छन्। अत्यधिक माछा मार्ने, बासस्थान विनाश र अन्य मानवीय दबाबहरूले समुद्री पारिस्थितिक प्रणाली र तिनीहरूले धानेको जीवनको असाधारण विविधतालाई खतरामा पार्छ।

पीडाको प्रश्न

के माछाले पीडा महसुस गर्न सक्छ?

जीवविज्ञानी भिक्टोरिया ब्रेथवेटले आफ्नो पुस्तक 'डु फिश फिल पेन?' मा भन्छिन् कि "माछाले दुखाइ र पीडा महसुस गर्छ भन्ने प्रमाण चरा र स्तनधारी जनावरहरूको लागि जत्तिकै छ।"

माछामा नोसिसेप्टर भनिने विशेष संवेदी रिसेप्टरहरू हुन्छन्, जसले अत्यधिक तापक्रम, हानिकारक रसायन र शारीरिक चोटपटक जस्ता सम्भावित हानिकारक उत्तेजनाहरू पत्ता लगाउँछन्। प्रोसिडिङ्स अफ द रोयल सोसाइटी बी मा प्रकाशित एक ऐतिहासिक अध्ययनमा, अनुसन्धानकर्ताहरूले रेन्बो ट्राउटमा यी रिसेप्टरहरू पहिचान गरे र पत्ता लगाए कि माछालाई पीडादायी उत्तेजनामा पर्दा उनीहरूको शरीरक्रिया र व्यवहारमा मापनयोग्य परिवर्तनहरू आउँछन्। प्रभावित माछाहरूले बढी गिलको चाल देखाए, ट्याङ्कीको सतहमा आफ्नो ओठ रगडे र खाना खान सुरु गर्न उल्लेखनीय रूपमा ढिलाइ गरे। यी प्रतिक्रियाहरू तत्कालको प्रतिवर्ती क्रियाभन्दा पनि लामो समयसम्म रहे, जसले चोटपटकको प्रभाव सामान्य, क्षणिक प्रतिक्रियाभन्दा बाहिर हुन्छ भन्ने प्रमाण प्रदान गर्दछ।

थप प्रमाण पीडा कम गर्ने औषधिको प्रभावको अध्ययनबाट आउँछ। जब रेन्बो ट्राउटलाई सम्भावित पीडादायी रसायनहरूमा राखियो, तिनीहरूले सतहमा मुख रगड्ने र एक छेउबाट अर्को छेउमा हल्लाउने जस्ता असामान्य व्यवहार देखाए। मर्फिनको उपचारले यी व्यवहारहरू कम गर्यो र तिनीहरूको बढेको सास फेर्ने दर घटायो। अन्य अनुसन्धानले पत्ता लगाएको छ कि पीडादायी उत्तेजनाले खाना खाने र अपरिचित वस्तुहरूप्रतिको प्रतिक्रिया सहित सामान्य गतिविधिहरूमा बाधा पुर्याउन सक्छ। सँगै, यी निष्कर्षहरूले सुझाव दिन्छ कि माछाले मात्र हानिकारक उत्तेजनाहरू पत्ता लगाउँदैनन्: परिणामस्वरूप अवस्थाले तिनीहरूको व्यवहार र प्राथमिकताहरूलाई असर गर्न सक्छ, र पीडा निवारक औषधिहरूद्वारा कम गर्न सकिन्छ।

माछाले हानिकारक अनुभवहरूसँग सम्बन्धित परिस्थितिहरूबाट बच्न पनि सिक्न सक्छन्, र तिनीहरूको प्रतिक्रियाहरू तत्कालको घटनाभन्दा पनि लामो समयसम्म रहन सक्छन्। २०१९ मा प्रकाशित एक व्यापक वैज्ञानिक समीक्षाले माछाको स्नायुजीवविज्ञान, शरीरक्रिया र व्यवहारबाट प्रमाणहरू जाँच गर्यो, र निष्कर्ष निकाल्यो कि माछाले पीडा अनुभव गर्ने सम्भावना धेरै हुन्छ। यद्यपि अनुसन्धानकर्ताहरूले माछामा चेतनापूर्ण अनुभवको सटीक प्रकृतिको बहस जारी राखेका छन्, मानव-जस्तो मस्तिष्क संरचनाको अभावले पीडा महसुस गर्ने क्षमतालाई स्थापित गर्दैन। बढ्दो प्रमाणहरूले हामीलाई माछाको पीडालाई गम्भीरतापूर्वक लिन र चोटपटक र पीडा निम्त्याउन सक्ने हुक लगाउने, ह्यान्डल गर्ने र मार्ने जस्ता अभ्यासहरूमाथि प्रश्न उठाउन बाध्यकारी वैज्ञानिक आधार दिन्छ। माछाको पीडालाई विचार गर्नको लागि तिनीहरूले मानिसजस्तै चिच्याउन वा पीडा व्यक्त गर्न आवश्यक छैन।

अनुभूति

के माछा बुद्धिमान हुन्छन्?

माछा धेरै मानिसहरूले सोचेभन्दा धेरै संज्ञानात्मक रूपमा सक्षम हुन्छन्। विभिन्न प्रजातिहरूले सिकाइ, स्मरणशक्ति, स्थानिय नेभिगेसन, समस्या समाधान र आफ्नो वातावरणप्रति परिष्कृत प्रतिक्रियाहरू प्रदर्शन गर्छन्।

०१

सिकाइ र स्मरणशक्ति

विभिन्न प्रजातिहरूले सिकाइ, स्मरणशक्ति, स्थानिय नेभिगेसन, समस्या समाधान र आफ्नो वातावरणप्रति परिष्कृत प्रतिक्रियाहरू प्रदर्शन गर्छन्।

०२

सामाजिक बुद्धिमत्ता

केही माछाले व्यक्तिहरूलाई चिन्न, अनुभवबाट सिक्न र सामाजिक सम्बन्ध अनुसार आफ्नो व्यवहार समायोजन गर्न सक्छन्।

०३

जटिल अन्तरक्रियाहरू

सफा गर्ने माछाले अन्य प्रजातिहरूसँग जटिल अन्तरक्रिया गर्छन्, जबकि केही माछाले चुनौतीपूर्ण वातावरणमा बाटो सिक्छन्।

०४

उपकरण प्रयोग

माछाको बुद्धिमत्ता प्रजातिहरू बीच धेरै फरक हुन्छ, र यो महत्त्वपूर्ण हुनको लागि मानव बुद्धिमत्ता जस्तो हुनु आवश्यक छैन।

समुद्रदेखि आपूर्तिसम्म

माछा कसरी समातिन्छ वा पालिन्छ

दुई उद्योग, एउटै शोषित जनसंख्या

व्यावसायिक माछा उत्पादनले दुई मुख्य रूप लिन्छ: क्याप्चर माछा मार्ने, जसले महासागर, समुद्र, नदी र तालबाट जंगली माछा निकाल्छ, र एक्वाकल्चर, जसले नियन्त्रित ताजा पानी वा समुद्री वातावरणमा माछा पाल्छ। यद्यपि माछा पालनलाई प्रायः अत्यधिक माछा मार्ने समस्याको समाधानको रूपमा प्रवर्द्धन गरिन्छ, धेरै पालिएका प्रजातिहरू जंगली माछा समातेर बनाइएको दानामा निर्भर हुन्छन्, जसले समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा थप दबाब दिन्छ।

पालिएको माछा

एक्वाकल्चर

जंगली-समातिएको माछा

क्याप्चर फिसिङ

१७८
लाखौं टन

सन् २०२० मा, विश्वव्यापी माछा मार्ने र जलीय कृषि उत्पादन लगभग १७८ मिलियन टन पुगेको थियो।

९०
लाखौं टन

९० मिलियन टन क्याप्चर फिसिङबाट आएको थियो, जुन कुलको लगभग ५१ प्रतिशत हो।

८८
लाखौं टन

८८ मिलियन टन जलीय कृषिबाट आएको थियो, जुन लगभग ४९ प्रतिशत हो।

विश्वव्यापी उत्पादन
१७८ लाखौं टन
माछा मार्ने उद्योग ५१%
एक्वाकल्चर ४९%
विधिहरू

व्यावसायिक माछा मार्ने प्रकारहरू

व्यावसायिक माछा मार्ने कार्यले औद्योगिक स्तरमा जंगली माछा र अन्य समुद्री जीवहरू समात्न विभिन्न विधिहरू प्रयोग गर्दछ। समुद्रको तल्लो भागमा तानिने ठूला ट्रलर जालदेखि हजारौं चारा हालेका हुक बोक्ने लामो लाइनसम्म, प्रत्येक प्रविधिले समुद्री जीवनमा आफ्नै जोखिम ल्याउँछ। बाइक्याच, बासस्थान विनाश र गैर-लक्षित प्रजातिहरूको समातिनु यी माछा मार्ने विधिहरूको गम्भीर परिणामहरू हुन्।

०१

ट्रलरहरू

ट्रलरहरूले समुद्रमा, कहिलेकाहीँ समुद्री भुइँमा, ठूला जालहरू तान्छन्। तल्लो भागमा ट्रलिङ गर्दा समुद्री बासस्थानहरू क्षतिग्रस्त हुन सक्छ, समुद्री भुइँको पारिस्थितिकी प्रणालीमा बाधा पुग्न सक्छ र कहिल्यै समात्न नचाहिने जनावरहरू पनि समातिन सक्छन्। ट्रल जालमा समातिएका माछाहरू कुचलिन, घाइते वा थकित हुन सक्छन् किनकि ठूलो मात्रामा समातिएको माछा डुङ्गामा तानिन्छ।

०१ / ०३

०२

लामो-लाइनरहरू

लङलाइन माछा मार्ने विधिमा एउटा मुख्य डोरीमा धेरै चारा लगाइएका हुकहरू हुन्छन्, जुन किलोमिटरसम्म फैलिन सक्छ। यो टुना, स्वोर्डफिस र अन्य व्यावसायिक रूपमा मूल्यवान माछाहरू जस्ता प्रजातिहरू समात्न प्रयोग गरिन्छ। शार्क, समुद्री चराहरू, कछुवाहरू र अन्य समुद्री जनावरहरू पनि हुकमा अल्झिन सक्छन्, जसले गर्दा चोटपटक वा मृत्यु हुन सक्छ।

०२ / ०३

०३

पर्स साइनरहरू

पर्स साइनरहरूले माछाको बथानलाई ठूलो जालले घेर्छन् जुन तलतिर बन्द हुन्छ, जस्तै डोरीको झोला। जब समातिएका माछाहरू भीडभाड हुन्छन्, तिनीहरूले सङ्कुचन, चोटपटक र अक्सिजनको कमी अनुभव गर्न सक्छन्। वातावरणीय प्रभाव लक्षित प्रजाति, माछा मार्ने अभ्यास र माछा जम्मा गर्ने उपकरणहरूको प्रयोगमा निर्भर गर्दछ।

०३ / ०३

महासागरमा दबाब

समुद्री जीवनका लागि तीन खतरा

अत्यधिक माछा मार्ने

अत्यधिक माछा मार्ने क्रियाकलाप तब हुन्छ जब माछाहरू तिनीहरूको जनसङ्ख्याले प्राकृतिक रूपमा प्रजनन र पुनरुत्थान गर्न सक्ने भन्दा छिटो समातिन्छन्। समुद्री खानाको बढ्दो माग र बढ्दो गहन माछा मार्ने अभ्यासहरूद्वारा संचालित, यसले माछाको जनसङ्ख्यालाई घटाउँछ, कमजोर प्रजातिहरूलाई खतरामा पार्छ र समुद्री खाद्य शृङ्खलालाई बाधा पुर्याउँछ। शार्क, टुना र स्वोर्डफिस सहित ठूला सिकारीहरूको गिरावटले महासागरको पारिस्थितिकी प्रणालीमा दूरगामी परिणामहरू ल्याउन सक्छ। माछा मार्ने दबाब बढ्दै जाँदा, माछा मार्ने फ्लीटहरू टाढाको पानीमा सर्छन्, जसले समुद्री जीवन र स्वस्थ महासागरहरूमा निर्भर समुदायहरूमा थप तनाव ल्याउँछ।

अवैध माछा मार्ने

अवैध, अप्रतिवेदित र अनियमित (IUU) माछा मार्ने क्रियाकलापले समुद्री पारिस्थितिकी प्रणालीको संरक्षण र माछाको जनसङ्ख्यालाई दिगो रूपमा व्यवस्थापन गर्ने प्रयासहरूलाई कमजोर बनाउँछ। यसमा निषेधित क्षेत्रहरूमा माछा मार्ने, अनुमति भन्दा बढी समात्ने, समातेको माछा लुकाउने र प्रभावकारी नियमहरू नभएको ठाउँमा सञ्चालन गर्ने समावेश छ। प्रायः प्रभावकारी अनुगमनबाट लुकेका, यी अभ्यासहरूले माछाको जनसङ्ख्या घटाउन, संरक्षित प्रजातिहरूलाई खतरामा पार्न र तटीय समुदायहरूको जीविकोपार्जनलाई कमजोर बनाउन योगदान पुर्याउँछ। कानुनी सीमा र संरक्षण उपायहरूभन्दा बाहिर माछा मार्न जारी राख्न अनुमति दिएर, IUU माछा मार्ने क्रियाकलापले पहिले नै कमजोर समुद्री पारिस्थितिकी प्रणालीहरूमा थप दबाब दिन्छ।

सहायक पकड

बाइक्याच भनेको व्यावसायिक माछा मार्ने क्रममा समुद्री जनावरहरूको अनपेक्षित सङ्कलन हो, जसमा माछा मार्नेहरूले नचाहेका वा मार्न अनुमति नभएका प्रजातिहरू समावेश हुन्छन्। ट्रल जाल, लङलाइन र पर्स सिन जालले डल्फिन, ह्वेल, सिल, समुद्री चरा, सार्क र लक्षित माछासँगै अन्य माछाहरूलाई पनि फसाउन सक्छ। यस प्रक्रियामा धेरै जनावरहरू घाइते वा मारिन्छन्, जबकि नचाहिने माछाहरू प्रायः मृत वा मर्दै गरेको अवस्थामा समुद्रमा फालिन्छन्। बाइक्याच प्रायः कम रिपोर्ट गरिने भएकाले, यसको पूर्ण मात्रा मापन गर्न गाह्रो रहन्छ, जसले समुद्री वन्यजन्तुमा ठूलो क्षति लुकाउँछ र कमजोर प्रजातिहरूको अस्तित्वलाई खतरामा पार्छ।

संकटको परिमाण

मानव माछा मार्ने गतिविधिहरूबाट महासागरमा बढ्दो दबाब छ। अत्यधिक माछा मार्नाले समुद्री जनसंख्या घटाउँछ, अवैध माछा मार्नाले संरक्षण प्रयासहरूलाई कमजोर बनाउँछ, र बाइक्याचले कहिल्यै मार्न नचाहिएका जनावरहरूको ज्यान लिन्छ। यी खतराहरू मिलेर समुद्री जैविक विविधतालाई खतरामा पार्छन्, महासागरको पारिस्थितिक प्रणालीलाई बिथोल्छन् र समुद्री जीवनको भविष्यलाई जोखिममा राख्छन्।

अत्यधिक माछा मार्ने, अवैध माछा मार्ने र बाइक्याच अन्तरसम्बन्धित खतराहरू हुन् जसले समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा ठूलो दबाब दिन्छ। अत्यधिक माछा मार्ने तब हुन्छ जब माछाहरू तिनीहरूको जनसंख्या प्राकृतिक रूपमा पुनःप्राप्त हुन सक्ने भन्दा छिटो समातिन्छन्, जसले जनसंख्या घटाउँछ, समुद्री खाद्य शृङ्खलालाई बिथोल्छ र महासागरको जीवनको सन्तुलनलाई खतरामा पार्छ। FAO को विश्व मत्स्यपालन र जलचर अवस्था २०२४ अनुसार, २०२१ मा मूल्याङ्कन गरिएका समुद्री माछा स्टकहरूको ३७.७% जैविक रूपमा दिगो नभएको स्तरमा माछा मारिएको थियो। यी तथ्याङ्कहरूले मूल्याङ्कन गरिएका स्टकहरूमा समस्याको मात्रा देखाउँछन्, जबकि धेरै अन्य माछा जनसंख्याहरू अपर्याप्त रूपमा निगरानी गरिएका छन्।

यसका परिणामहरू सम्पूर्ण समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा फैलिन्छन्। सार्क, टुना र स्वोर्डफिस सहितका ठूला शिकारी माछाहरूले पारिस्थितिक सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। तिनीहरूको कमीले शिकारी-शिकार सम्बन्धलाई परिवर्तन गर्न र सम्पूर्ण खाद्य शृङ्खलालाई बिथोल्न सक्छ। अत्यधिक दोहन गरिएको पानीमा माछाको जनसंख्या घट्दै जाँदा, व्यावसायिक फ्लीटहरू प्रायः माछा खोज्दै टाढा जान्छन्, जसले अन्य क्षेत्रहरू र तिनीहरूमा निर्भर समुदायहरूमा अतिरिक्त दबाब दिन्छ। यद्यपि माछा मार्ने सीमा र संरक्षण उपायहरूले जनसंख्यालाई पुनःप्राप्त गर्न मद्दत गर्न सक्छ, प्रभावकारी पुनर्निर्माणको लागि माछा मार्ने दबाब दिगो स्तरमा झर्नु आवश्यक छ।

अवैध, अरिपोर्टेड र अनरेगुलेटेड (IUU) माछा मार्नेले माछा मार्ने गतिविधिहरूलाई प्रभावकारी निरीक्षणबाट उम्कन अनुमति दिएर यी दबाबहरूलाई तीव्र बनाउँछ। यसमा निषेधित क्षेत्रहरूमा माछा मार्ने, अनुमति भन्दा बढी माछा समात्ने, माछा लुकाउने र उपयुक्त व्यवस्थापन नियन्त्रण बिना सञ्चालन गर्ने समावेश छ। संयुक्त राष्ट्रको खाद्य तथा कृषि सङ्गठनले प्रत्येक वर्ष २६ मिलियन टन सम्म माछा अवैध रूपमा समातिने वा रिपोर्ट नगरिने अनुमान गरेको छ। माछा मार्ने कार्यहरू प्रायः किनारबाट टाढा र अन्तर्राष्ट्रिय सीमाहरू पार गरेर हुने भएकाले, निगरानी र कार्यान्वयन गाह्रो हुन सक्छ, जसले विनाशकारी अभ्यासहरूलाई प्रभावकारी नियन्त्रणको पहुँचभन्दा बाहिर जारी रहन अनुमति दिन्छ।

अवैध माछा मार्ने क्रियाकलापका परिणामहरू वन्यजन्तुभन्दा बाहिर फैलिएका छन्। यसले संरक्षण प्रयासहरूलाई कमजोर बनाउँछ, नियम पालना गर्ने माछा मार्नेहरूलाई हानि पुर्याउँछ र तटीय समुदायहरूको खाद्य सुरक्षा तथा जीविकोपार्जनलाई खतरामा पार्छ। अप्रकाशित पकडले वैज्ञानिक र अधिकारीहरूलाई माछाको जनसङ्ख्या सही रूपमा मूल्याङ्कन गर्न र प्रभावकारी व्यवस्थापन उपायहरू स्थापित गर्न गाह्रो बनाउँछ। भरपर्दो अनुगमन, पत्ता लगाउन सकिने आपूर्ति शृङ्खला र अर्थपूर्ण कार्यान्वयन बिना, माछा मार्ने सीमाहरूले मात्र समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीहरूको पर्याप्त रूपमा संरक्षण गर्न सक्दैन।

व्यावसायिक माछा मार्ने अर्को प्रमुख परिणाम भनेको उपपकड (बाइक्याच) हो, जुन माछा मार्नेहरूले समात्न नचाहेका जनावरहरूको अनपेक्षित कब्जा हो। ट्रल जाल, लामो लाइन र अन्य माछा मार्ने उपकरणहरूले डल्फिन, ह्वेल, सिल, समुद्री चरा, शार्क, कछुवा र गैर-लक्षित माछाहरूलाई फसाउन सक्छ। धेरै जनावरहरू चोट, थकान वा डुबेर मर्छन्, जबकि अनावश्यक माछाहरू प्रायः मृत वा मर्दै गरेको अवस्थामा समुद्रमा फालिन्छन्। साइन्टिफिक रिपोर्ट्समा प्रकाशित २०२० को एक अध्ययनले सन् २०१०–२०१४ को तथ्याङ्कको आधारमा समुद्री माछा मार्ने कार्यले वार्षिक ९.१ मिलियन टन पकड फाल्ने अनुमान गरेको छ, जुन कुल पकडको लगभग १०.८% बराबर हो।

संरक्षित वन्यजन्तुमा पनि प्रभाव महत्त्वपूर्ण छ। वाइल्डलाइफ एन्ड कन्ट्रीसाइड लिङ्कद्वारा प्रकाशित २०२६ को प्रतिवेदन 'हिडन इन द हल: द ट्रु स्केल अफ बाइक्याच' ले बेलायती पानीमा यस समस्याको परिमाणलाई उजागर गर्दछ। यसको अनुमानमा वार्षिक रूपमा १०,००० भन्दा बढी समुद्री चरा, १,००० भन्दा बढी सिटासियन, लगभग ५०० सिल र १२० टन भन्दा बढी संरक्षित शार्क, स्केट र रेहरू समातिने उल्लेख छ। प्रतिवेदनले १,००० भन्दा बढी लोपोन्मुख एट्लान्टिक साल्मन पनि पहिचान गरेको छ। यी तथ्याङ्कहरू विशेष गरी बेलायती पानीसँग सम्बन्धित छन्, र सीमित अनुगमन तथा कम रिपोर्टिङले वास्तविक प्रभाव अझ बढी हुन सक्ने सुझाव दिन्छ।

सँगै, यी खतराहरूले औद्योगिक माछा मार्ने व्यापक परिणामहरू प्रकट गर्दछन्: घट्दो माछाको जनसङ्ख्या, अव्यवस्थित पारिस्थितिक प्रणाली र अनगिन्ती अनपेक्षित पीडितहरूको मृत्यु।

स्रोतहरू: FAO: विश्व मत्स्यपालन र जलचर पालनको अवस्था २०२४ · FAO: अवैध, अघोषित र अनियमित माछा मार्ने · वैज्ञानिक प्रतिवेदनहरू: विश्वव्यापी माछा मार्ने फोहोर · वन्यजन्तु तथा ग्रामीण परिदृश्य लिंक: भारमा लुकेको

एक्वाकल्चर

लुकेको लागत
माछा पालनको

जलचर पालनलाई प्रायः घट्दो जंगली माछाको जनसंख्याको समाधानको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। तर यसको द्रुत वृद्धिको पछाडि एउटा चिन्ताजनक विरोधाभास लुकेको छ: माछा पालन अझै पनि जंगली माछामा धेरै निर्भर छ, जबकि लाखौं पालिएका माछाहरू गहन उत्पादन प्रणाली, कल्याणकारी असफलता र अकाल मृत्युको सामना गर्छन्।

बढ्दो उद्योग, कति मूल्यमा?

उपभोग गरिएको माछा मध्ये
0 %
जलचर पालनले उपभोग गरिने माछाको करिब ४७ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ।
फार्म गरिएका माछा मारिए
+ 0 मिलियन
युकेमा वार्षिक रूपमा ७७ लाखभन्दा बढी फार्म गरिएका माछा मारिन्छन्।
३ : १
उल्लेखित स्रोतका अनुसार, प्रत्येक पाउन्ड फार्म गरिएको साल्मनको लागि करिब तीन पाउन्ड जंगली समातिएको माछा आहाराको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

साल्मन पालन

साल्मन पालनको वास्तविकता

यूकेमा माछाका विभिन्न प्रजातिहरू पालिन्छन् – कार्प, सी बास, साल्मन, ट्राउट र टुना – जसलाई कमदेखि उच्चसम्मको स्टकिङ डेन्सिटी भएका विभिन्न प्रकारका विस्तृत ताजा पानीको पोखरी वा समुद्री पिंजरा प्रणालीमा राखिन्छ।

युकेमा, हामी वार्षिक रूपमा ७७ मिलियन भन्दा बढी पालिएका माछा मार्छौं,१४ जसले गर्दा माछा कुखुरा पछि खानाको लागि मारिने पालिएका जनावरहरूमध्ये दोस्रो ठूलो संख्या बन्छ। सबैभन्दा सामान्य रूपमा पालिने प्रजाति एट्लान्टिक साल्मन हो, बेलायतमा हरेक दिन लगभग एक मिलियन साल्मन भोजन खाइन्छ।१५ तर पालिएको साल्मनको प्रत्येक पाउन्डले खानाको रूपमा लगभग तीन पाउन्ड जंगली-समातिएको माछा उपभोग गर्ने हुँदा, धेरै बढी जीवन गुमाइन्छ।

स्कटल्याण्ड युरोपेली संघमा एट्लान्टिक साल्मनको सबैभन्दा ठूलो उत्पादक र विश्वको तेस्रो ठूलो उत्पादक हो, जसको उद्योग £२ बिलियन (GBP) भन्दा बढीको छ।१७ २५० स्कटिश फार्महरू मध्ये, लगभग ७० प्रतिशत RSPCA आश्वस्त योजना द्वारा प्रमाणित छन्१८ – जसले उच्च कल्याण मापदण्डहरू लागू र राम्रोसँग निगरानी गरिएको सुझाव दिन्छ। यद्यपि, त्यो केवल मामला होइन।

सन् २०२६ मा, युकेको सूचना आयुक्तको कार्यालयले पशु तथा वनस्पति स्वास्थ्य एजेन्सी (APHA) को निरीक्षण प्रतिवेदनहरू जारी गर्न आदेश दियो, जसले स्कटिश साल्मन पालनमा गम्भीर कल्याण विफलताहरू उजागर गर्यो। यसमा हाइड्रोजन सल्फाइड जम्मा हुँदा १० घण्टा भित्र एक मिलियन भन्दा बढी माछा मरेको घटना, अक्सिजन आपूर्ति काटिएपछि १,००,००० भन्दा बढी माछा निसास्सिएको अर्को घटना, र RSPCA-प्रमाणित फार्ममा हाइड्रोजन सल्फाइडले ६,००,००० साल्मन मारेको, र केही महिना पछि अर्को १५ लाख भन्दा बढी मरेको छुट्टाछुट्टै घटनाहरू समावेश थिए।

माछा फार्ममा रोग र बिरामी

गहन माछा पालनले रोग र परजीवीहरू द्रुत रूपमा फैलिन अनुमति दिने अवस्थाहरू सिर्जना गर्न सक्छ। भीडभाड भएको समुद्री पिंजरा र पोखरीहरू, खराब पानीको गुणस्तर र वातावरणीय तनावले माछालाई कमजोर बनाउन सक्छ र प्रकोप नियन्त्रण गर्न गाह्रो बनाउन सक्छ। अत्यधिक भीडभाड र अनुपयुक्त स्टकिङ घनत्व दुवैले माछाको कल्याणमा सम्झौता गर्न सक्छ।

साल्मन पालनमा समुद्री जुम्रा एक प्रमुख चिन्ताको विषय हो, जसले छालामा क्षति, खुला घाउ र तनाव निम्त्याउँछ। माछा ब्याक्टेरियल संक्रमण, परजीवी, पखेटा चोट र अन्य रोगहरूबाट पनि पीडित हुन सक्छ। भीडभाडले शारीरिक सम्पर्क र चोटपटक बढाउन सक्छ, जबकि अपर्याप्त अवस्थाले माछालाई रोग र पीडाको लागि अझ कमजोर बनाउँछ।

यी परिणामहरू खेती गरिएका माछाहरूभन्दा बाहिरसम्म फैलिन्छन्। रोग र परजीवीहरू जंगली जनसंख्यामा फैलिन सक्छन्, जबकि मल, नखाइएको दाना, एन्टिबायोटिक्स, कीटनाशक र कीटाणुनाशकहरूले वरपरको पानी प्रदूषित गर्न सक्छन्। यी अवस्थाहरूले माछाको कल्याणलाई खतरामा पार्छन्, समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीलाई क्षति पुर्याउँछन् र गहन जलचर पालनको वातावरणीय प्रभावको बारेमा गम्भीर चिन्ता उत्पन्न गर्छन्।

भाग्न नसकिने मृत्यु

माछा कसरी मारिन्छ?

चाहे जंगलमा समातिएको होस् वा माछा फार्ममा पालिएको होस्, धेरै माछाहरू यस्तो विधिहरू प्रयोग गरेर मारिन्छन् जसले तिनीहरूलाई अक्सिजनको लागि संघर्ष गर्न बाध्य बनाउँछ। हावा वा बरफमा श्वासावरोधले लामो र पीडादायी मृत्यु निम्त्याउन सक्छ। माछाले पीडा र डर महसुस गर्न सक्छ भन्ने प्रमाणको बावजुद, वधको समयमा तिनीहरूको कल्याणलाई प्रायः थोरै मात्र ध्यान दिइन्छ। व्यावसायिक वध विधिहरू प्रजातिहरू बीच फरक हुन्छन्, तर धेरैमा मृत्यु अघि पर्याप्त पीडा समावेश हुन्छ।

०१

हावा वा बरफमा श्वासरोध

माछालाई पानीबाट निकालेर पर्याप्त अक्सिजन बिना छोडिन्छ। कार्प, सीब्रेम, सीबास, ट्राउट र टर्बोट सहितका प्रजातिहरूको लागि प्रयोग गरिन्छ।

०२

श्वासरोध पछि प्रहारात्मक स्तब्धीकरण

कार्पलाई पहिले पानी बाहिर छोडिन सक्छ, त्यसपछि तिनीहरूलाई स्तब्ध पार्न लट्ठीले हानिन्छ।

०३

कार्बन डाइअक्साइड स्तब्धीकरण

कार्बन डाइअक्साइड साल्मन र ट्राउट सहित केही प्रजातिहरूलाई स्तब्ध पार्न प्रयोग गरिन्छ। यो विधिले गम्भीर कल्याणकारी चिन्ता उत्पन्न गरेको छ।

०४

जीवित चिस्यान

माछाहरू जीवितै हुँदा धेरै कम तापक्रममा राखिन्छन्। यो विधि कार्प, साल्मन, सीब्रेम, सीबास र ट्राउट लगायतका धेरै प्रजातिहरूको लागि प्रयोग गरिन्छ।

०५

पूर्व स्तब्धीकरण बिना गिल काट्ने

माछालाई बेहोस नगरीकनै गिलहरू काटिन्छ, जसले गर्दा यो रगत बगेर मर्छ। टर्बोटको लागि यो विधि रिपोर्ट गरिएको छ।

०६

नुन डुबाइ र आन्द्रा निकाल्ने

इलहरूलाई नुनमा डुबाएर सम्भवतः जीवितै हुँदा पनि पेट काटिन्छ।

के माछालाई मानवीय रूपमा मार्न सकिन्छ?

युरोपेली खाद्य सुरक्षा प्राधिकरण (EFSA) ले चेतावनी दिएको छ कि धेरै अवस्थित व्यावसायिक मार्ने विधिहरूले माछालाई लामो समयसम्म ठूलो पीडा भोग्न बाध्य पार्छ। धेरै प्रजातिहरूको लागि, यसले मानवीय मार्ने सुनिश्चित गर्न सक्ने कुनै व्यावसायिक रूपमा स्वीकार्य विधि फेला पारेको छैन।

कार्पको व्यावसायिक वधमा, माछालाई २० मिनेट वा सोभन्दा बढी समयसम्म पानीबाट बाहिर निकालिन्छ र त्यसपछि धातु वा काठको गदा (जसलाई कहिलेकाहीँ 'प्रिस्ट' भनिन्छ) ले टाउकोमा हिर्काएर बेहोस बनाइन्छ।

यस अवधिमा, तिनीहरू सामान्य रूपमा सास फेर्न असमर्थ हुन्छन्। यो अभ्यासले देखाउँछ कि कसरी नियमित व्यावसायिक प्रक्रियाहरूले माछालाई वध गर्नुअघि लामो समयसम्म पीडामा राख्न सक्छ। केही वध प्रणालीहरूले माछालाई मार्नुअघि बेहोस बनाउने लक्ष्य राख्छन्। यिनीहरूमा समावेश छन्:

  • प्रहारजन्य बेहोसी: टाउकोमा लक्षित प्रहार।

  • विद्युतीय बेहोसी: बेहोसी ल्याउनको लागि विद्युतीय प्रवाह।

  • मस्तिष्कमा स्पाइक घुसाउने: तत्काल बेहोसी र मृत्युको लागि मस्तिष्कमा स्पाइक घुसाउने।

  • शामकसहित स्पाइक घुसाउने: माछाको शामक औषधिको प्रयोगसँग मस्तिष्कमा स्पाइक घुसाउने संयोजन।

यी विधिहरूको प्रभावकारिता प्रजाति, उपकरणको डिजाइन र सही प्रयोगमा निर्भर गर्दछ। खराब डिजाइन गरिएको वा अनुचित रूपमा प्रदर्शन गरिएका प्रक्रियाहरूले पीडा रोक्न असफल हुन सक्छन्।

कठिन प्रश्नहरू

किन माछा
पालन खराब छ?

यहाँ किन माछा फार्महरू कारखाना फार्महरू जस्तै हुन्।

०१

माछा फार्ममा पीडित हुन्छन्

पीडा र दुःखको जीवन

माछाहरूले पीडा र संकट महसुस गर्न सक्छन्, तर तिनीहरूको पीडालाई प्रायः बेवास्ता गरिन्छ। गोप्य अनुसन्धानहरूले फार्ममा पालिएका माछाहरूलाई लात हान्ने, कुल्चीने र फ्याँक्ने, तथा अरूलाई पानी बाहिर निसास्सिन छोडिएको दस्तावेज गरेको छ। जंगली माछाहरू पनि जालमा समुद्रबाट तान्दा र अक्सिजनको लागि संघर्ष गर्दा चरम शारीरिक तनाव सहन्छन्। माछा फार्महरूमा, यी अवस्थाहरू तिनीहरूको जीवनभर जारी रहन सक्छन्, र वधका विधिहरूले प्रायः लामो समयसम्म पीडा निम्त्याउँछन्।

०२

हजारौं माछा भीडभाड भएको ठाउँमा सीमित

चल्न नपाउने जीवन

औद्योगिक माछा फार्महरूले दशौं हजार माछाहरूलाई ट्याङ्की र समुद्री पिंजराहरूमा सीमित गर्छन्, जसले तिनीहरूलाई स्वतन्त्र रूपमा हिँडडुल गर्न सीमित ठाउँ दिन्छ। अत्यधिक भीडले आक्रामकता, चोटपटक, रोग सङ्क्रमण र तनाव बढाउन सक्छ, साथै खाना र सामान्य व्यवहारलाई असर गर्छ। यो सीमितता जंगली माछाहरू, जस्तै साल्मन, जो आफ्नो प्रवासको क्रममा सयौं माइल यात्रा गर्न सक्छन्, को जीवनसँग ठूलो भिन्नता राख्छ।

०३

माछा फार्मले रोग र परजीवी फैलाउँछन्

भीडभाड भएको पानीमा संक्रमण

भीडभाडको अवस्था र खराब पानीको गुणस्तरले फार्ममा पालिएका माछाहरूलाई ब्याक्टेरियल सङ्क्रमण र परजीवीहरू, जसमा समुद्री जुम्रा पनि समावेश छ, को लागि संवेदनशील बनाउन सक्छ। यी सङ्क्रमणहरूले छालामा क्षति, पुच्छरको प्वाँख झर्ने र मृत्यु निम्त्याउन सक्छ। रोगको प्रकोपले जंगली माछाको जनसङ्ख्यालाई पनि खतरामा पार्न सक्छ जब रोगजनक फार्महरूभन्दा बाहिर फैलिन्छन्। सङ्क्रमण नियन्त्रण गर्न प्रयोग गरिने एन्टिबायोटिकहरूले वातावरणीय प्रदूषण र एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधको बढ्दो समस्याको बारेमा थप चिन्ता उत्पन्न गर्छन्।

०४

माछा पालनले समुद्री पारिस्थितिकी प्रणालीलाई क्षति पुर्याउँछ

पिंजडाभन्दा बाहिरको प्रभाव

खुला जाल माछा फार्महरूले फोहोर, नखाइएको आहार, परजीवी र रोगजनकहरूलाई सीधै वरपरको पानीमा जान दिन्छन्। भागेका फार्म माछाहरूले रोग फैलाउन र जंगली जनसङ्ख्यासँग अन्तरप्रजनन गर्न सक्छन्, जसले तिनीहरूको आनुवंशिक विविधता र अस्तित्वलाई असर गर्न सक्छ। वातावरणीय परिणामहरू पिंजराभन्दा बाहिर फैलिन्छन्, जसले मानव गतिविधिबाट पहिले नै प्रभावित समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीहरूमा थप दबाब दिन्छ।

०५

माछा पालनले मानिस र समुदायहरूको शोषण गर्दछ

लुकेको मानवीय लागत

औद्योगिक माछा पालनको प्रभाव जनावर र पारिस्थितिक प्रणालीभन्दा बाहिरसम्म फैलिएको छ। माछा फार्महरूमा श्रम उल्लङ्घनको रिपोर्टले कम ज्याला, अत्यधिक काम गर्ने घण्टा र कमजोर कामदारहरूको लागि अपर्याप्त सुरक्षाका बारेमा चिन्ता उठाउँछ। यो उद्योग जङ्गली माछा समातेर बनाइने माछाको पीठो र माछाको तेलमा पनि निर्भर गर्दछ, जसमा खाद्य-असुरक्षित क्षेत्रहरूमा फसल गरिने साना प्रजातिहरू पनि समावेश छन्। यी माछाहरू स्थानीय खाद्य प्रणालीबाट हटाएर धनी बजारहरूको लागि पालिने साल्मनलाई खुवाउन प्रयोग गरिन्छ, जसले गर्दा विश्वव्यापी खाद्य न्यायको बारेमा गम्भीर प्रश्नहरू उठ्छन्।

०६

पालिएका माछाहरूलाई क्रूर तरिकाले मारिन्छ

उनीहरूको जीवनको दुःखद अन्त्य

पालिएका माछाहरूको पीडा तिनीहरूलाई ट्याङ्की वा समुद्री पिंजराबाट निकाल्दा समाप्त हुँदैन। धेरैलाई हावा वा बरफमा श्वासावरोध गरेर मारिन्छ, जुन विधिहरूले तिनीहरूलाई लामो समयसम्म सचेत र पीडित रहन सक्छ। अन्य व्यावसायिक विधिहरूले पनि वध गर्नुअघि माछालाई बेहोस बनाउन असफल हुन सक्छ। यद्यपि बेहोस पार्ने प्रविधिहरू उपलब्ध छन्, तर तिनीहरूको प्रभावकारिता प्रजाति, उपकरण र सही प्रयोगमा निर्भर गर्दछ। प्रभावकारी प्रक्रियाहरू बिना, माछाहरूले आफ्नो अन्तिम क्षणहरूमा पीडा र डर अनुभव गर्न सक्छन्।

लुकेको लागत

माछा पालनको विश्वव्यापी पैमाना

हाम्रो थालीमा रहेको समुद्री खानाको पछाडि एउटा विशाल विश्वव्यापी उद्योग छ।

वार्षिक रूपमा मारिने पालिएका माछा
~ 0 M

सन् २०१९ मा विश्वभर खानाको लागि अनुमानित १२४ अर्ब पालिएका माछाहरू मारिएका थिए, जसको वास्तविक संख्या ७८ देखि १७१ अर्बको बीचमा हुन सक्छ। यी चकित पार्ने तथ्याङ्कहरूले माछा पालनको विशाल पैमाना र जलीय जनावरहरूमा यसको प्रभावलाई उजागर गर्दछ।

स्रोत: पशु कल्याण अध्ययन

पालिएका जलचर जनावरहरू
0 मिलियन टन

सन् २०२४ मा विश्वव्यापी जलचर पालनले १०३ मिलियन टन जलचर जनावर उत्पादन गरेको थियो।

स्रोत: एफएओ, सोफिया २०२६

जलचर पालनबाट
0 %

सन् २०२४ मा जलचर पालनले विश्वव्यापी जलचर जनावर उत्पादनको ५३% ओगटेको थियो।

स्रोत: एफएओ, सोफिया २०२६

सन् २०२४ मा, विश्वव्यापी क्याप्चर माछा मार्ने उद्योगले जङ्गलीबाट लगभग ९२ मिलियन टन जलचर जनावर निकालेको थियो, जबकि माछा पालन विस्तार हुँदै गयो। तर यो विस्तारको मूल्य चुकाउनु परेको छ: एफएओका अनुसार सन् २०२१ मा मूल्याङ्कन गरिएका समुद्री माछाको ३७.७% स्टक अत्यधिक माछा मारिएको थियो। जलचर पालनले पनि आफ्नै दबाब सिर्जना गर्छ। धेरै पालिने प्रजातिहरू जङ्गली माछाबाट प्राप्त माछाको पीठो र माछाको तेल भएको आहारमा निर्भर हुन्छन्, जसले समुद्री जीवनमा थप माग थप्छ।

उद्योगको पर्दा पछाडि

वास्तविकता पत्ता लगाउनुहोस्
माछा उद्योग पछाडिको।

वृत्तचित्र हेर्नुहोस्

माछा उद्योगको...

सन्दर्भहरू

सन्दर्भ र थप पढाइ

सूचित र दयालु छनोटहरू गर्न डेरी फार्मिङ, पशु कल्याण र वनस्पति-आधारित विकल्पहरूमा वैज्ञानिक अनुसन्धान र विशेषज्ञ प्रतिवेदनहरू अन्वेषण गर्नुहोस्।

थप पढाइ

मासु उद्योग

मासु उत्पादनको लुकेको लागत।

अण्डा उद्योग

अण्डा उत्पादन प्रणालीका वास्तविकताहरू

दुग्ध उद्योग

दूध र चिजको पछाडिको लुकेको जीवन

शाकाहारी किन बन्ने?

शाकाहारी जीवनशैली रोज्नको लागि नैतिक, वातावरणीय र स्वास्थ्य कारणहरू अन्वेषण गर्नुहोस्।

शाकाहारी कसरी बन्ने?

स्वस्थ शाकाहारी आहारमा संक्रमण गर्नको लागि एक व्यावहारिक, चरण-दर-चरण मार्गदर्शन।

शाकाहारी कसरी रहने?

शाकाहारी जीवनलाई आनन्ददायी, सन्तुलित र दीर्घकालीन रूपमा दिगो बनाउन व्यावहारिक रणनीति र सुझावहरू।