تور نامرئی: چگونه مزارع پرورش ماهی، اکوسیستم‌های آبی وحشی را به خطر می‌اندازند

در سواحل ناهموار و جنگلی بریتیش کلمبیا، آب‌های زمردین مجمع‌الجزایر بروتون مدت‌هاست که پناهگاه ماهی سالمون وحشی اقیانوس آرام بوده است. این ماهی‌های نمادین هزاران سال است که خود را در بافت اکولوژیکی و فرهنگی این مکان تنیده‌اند. اما اکنون، یک تهدید خاموش و نامرئی از قفس‌های شناور مزارع صنعتی ماهی سالمون بیرون آمده و سایه‌ای بر آینده‌ی پسرعموهای وحشی خود می‌اندازد.

نکات کلیدی

• ⚠️ آلودگی‌های زیست‌محیطی: مزارع پرورش ماهی روباز در قفس، زباله‌های تصفیه‌نشده، از جمله مدفوع، غذای خورده‌نشده و مواد شیمیایی تصفیه‌شده را مستقیماً به آب‌های اطراف رها می‌کنند و باعث آلودگی مواد مغذی می‌شوند که می‌تواند منجر به شکوفایی جلبکی مضر و ایجاد مناطق مرده شود.
• 🔬 عوامل تشدیدکننده بیماری: تراکم بالای ماهی در آبزی‌پروری، زمینه را برای پرورش انگل‌ها و بیماری‌هایی مانند شپش دریایی و کم‌خونی عفونی ماهی قزل‌آلا (ISA) فراهم می‌کند که می‌تواند به سایر مناطق سرایت کرده و جمعیت‌های وحشی در حال مبارزه را آلوده کرده و عواقب ویرانگری را به همراه داشته باشد.
• 📉 رقیق‌سازی ژنتیکی: میلیون‌ها ماهی پرورشی هر ساله به طبیعت فرار می‌کنند. این ماهی‌های فراری که برای رشد سریع در اسارت پرورش داده می‌شوند، می‌توانند از ماهی‌های وحشی برای منابع پیشی بگیرند و با آنها جفت‌گیری کنند و یکپارچگی ژنتیکی و انعطاف‌پذیری گونه‌های بومی را که هزاران سال با محیط خود سازگار شده‌اند، تضعیف کنند.
• 🐟 معضل تغذیه: بسیاری از ماهی‌های پرورشی محبوب، مانند ماهی سالمون، گوشتخوار هستند. برای تولید تنها یک کیلوگرم ماهی سالمون پرورشی، ممکن است چندین کیلوگرم ماهی علوفه‌ای وحشی (مانند ماهی کولی و ساردین) مصرف شود که فشار بیشتری را بر شیلات اقیانوس‌های وحشی وارد می‌کند.

اوج پیشرفت: مشکل ضایعات آبزی‌پروری

نوید آبزی‌پروری ساده بود: با پرورش ماهی، می‌توانیم فشار بر ذخایر وحشی رو به کاهش را کاهش دهیم و در عین حال تقاضای رو به رشد جهان برای غذاهای دریایی را برآورده کنیم. رشد این صنعت سرسام‌آور بوده است. در سال ۱۹۹۰، تولید جهانی آبزی‌پروری ۱۳ میلیون تن بود؛ تا سال ۲۰۲۲، این میزان به بیش از ۹۰ میلیون تن افزایش یافته بود که بیش از نیمی از کل ماهی مصرف شده توسط انسان را تشکیل می‌داد. اما این گسترش سریع، به ویژه در قالب مزارع پرورش ماهی آزاد در قفس برای گونه‌هایی مانند ماهی سالمون و ماهی سی‌باس، با هزینه زیست‌محیطی قابل توجهی همراه بوده است که به ندرت توسط مصرف‌کننده مشاهده می‌شود.

یک قفس توری روباز اساساً یک محل تغذیه شناور است. هزاران، گاهی صدها هزار ماهی در یک قفس غوطه‌ور قرار می‌گیرند. و درست مانند یک مزرعه صنعتی زمینی، آنها مقدار زیادی زباله تولید می‌کنند. مدفوع، ادرار و غذای خورده نشده، غنی از نیتروژن و فسفر، بدون محدودیت به محیط دریایی اطراف جریان می‌یابند. یک مطالعه در سال ۲۰۱۸ تخمین زد که یک مزرعه بزرگ پرورش ماهی سالمون می‌تواند حجمی از زباله‌های نیتروژن و فسفر معادل فاضلاب تصفیه نشده یک شهر تا ۶۵۰۰۰ نفر جمعیت تولید کند. این غلظت بیش از حد مواد مغذی، فرآیندی که به عنوان اتروفیکاسیون شناخته می‌شود، باعث شکوفایی انفجاری جلبک‌ها می‌شود. با مرگ و تجزیه این شکوفایی‌ها، آنها اکسیژن محلول در آب را مصرف می‌کنند و "مناطق مرده" کم اکسیژنی ایجاد می‌کنند که در آن سایر موجودات دریایی نمی‌توانند زنده بمانند.

فراتر از زباله‌های بیولوژیکی، ترکیبی از مواد شیمیایی نیز برای مدیریت این عملیات صنعتی استفاده می‌شود. آنتی‌بیوتیک‌ها، آفت‌کش‌ها و عوامل ضد رسوب به طور منظم برای کنترل بیماری و تمیز نگه داشتن تورها به کار گرفته می‌شوند. در مورد شپش دریایی، یک سخت‌پوست انگلی که در شرایط شلوغ مزارع رشد می‌کند، کشاورزان از مواد شیمیایی مانند اسلایس (امامکتین بنزوات) و پراکسید هیدروژن استفاده می‌کنند. این درمان‌ها در آغل‌ها باقی نمی‌مانند. آن‌ها در ستون آب پراکنده می‌شوند و اثرات بلندمدت عمدتاً ناشناخته اما نگران‌کننده‌ای بر گونه‌های غیرهدف مانند میگو، خرچنگ و پلانکتون، که پایه و اساس شبکه غذایی دریایی هستند، دارند.

شیوع ویروس‌ها: وقتی بیماری‌های مزرعه از مرز هشدار عبور می‌کنند

جمعیت‌های ماهی‌های وحشی به طور طبیعی مقاوم هستند و تنوع ژنتیکی آنها در طول میلیون‌ها سال تکامل ایجاد شده است. اما آنها اغلب در برابر بیماری‌ها و انگل‌های تشدید شده‌ای که از شرایط پراسترس و شلوغ آبزی‌پروری ناشی می‌شوند، مقاومت نمی‌کنند.

هیچ جا این موضوع به اندازه مشکل شپش دریایی (Lepeophtheirus salmonis) واضح نیست. در طبیعت، این انگل‌ها به تعداد کم وجود دارند، اما مزارع پرورش ماهی سالمون متراکم به عنوان تقویت‌کننده‌های عظیم عمل می‌کنند. یک مزرعه می‌تواند تریلیون‌ها شپش لارو تولید کند که سپس توسط جزر و مد و جریان‌ها به مسیرهای مهاجرت ماهی‌های وحشی منتقل می‌شوند. ماهی‌های سالمون وحشی جوان، که به عنوان اسمولت شناخته می‌شوند، به ویژه آسیب‌پذیر هستند. با وزن تنها چند گرم در سفر خود از رودخانه به دریا، آلودگی تنها یک یا دو شپش می‌تواند حکم اعدام داشته باشد - چه با تغذیه مستقیم از آنها و چه با ایجاد زخم‌های باز که منجر به عفونت‌های ثانویه می‌شود.

«تجمع ماهی‌ها در قفس‌های روباز، زمینه مناسبی برای رشد عوامل بیماری‌زا ایجاد می‌کند. این مزارع می‌توانند به مخازن دائمی بیماری تبدیل شوند که دائماً ماهی‌های وحشی را که از کنارشان عبور می‌کنند، آلوده می‌کنند. این یک منبع مداوم و غیرطبیعی از فشار عفونت است.» — دکتر مارتین کرکوسک، دانشیار، دانشگاه تورنتو

یک مطالعه برجسته در سال ۲۰۰۷ که در مجله ساینس ، شپش‌های دریایی مزارع ماهی سالمون در بریتیش کلمبیا را مستقیماً با کاهش بیش از ۸۰ درصدی جمعیت ماهی سالمون صورتی وحشی محلی مرتبط دانست. از آن زمان تاکنون شواهد بیشتری در این زمینه ارائه شده است و محققان تأثیرات مشابهی را در مناطق پرورش ماهی سالمون در سراسر جهان، از جمله نروژ، اسکاتلند و شیلی، مستند کرده‌اند.

بیماری‌های دیگر نیز تهدیدی محسوب می‌شوند. کم‌خونی عفونی ماهی سالمون (ISA)، یک بیماری ویروسی مشابه آنفولانزا در ماهی، برای صنعت آبزی‌پروری ویرانگر بوده و منجر به کشتار دسته‌جمعی شده است. هنگامی که ویروس به ناچار به طبیعت راه پیدا می‌کند، تأثیر آن بر جمعیت‌های بومی که هیچ ایمنی اکتسابی ندارند، نگرانی قابل توجهی برای طرفداران محیط زیست است.

جدولی از عوامل بیماری‌زای منتقله

این تهدید بسیار فراتر از یک انگل واحد است. انواع عوامل بیماری‌زا می‌توانند در محیط‌های کشاورزی تکثیر شده و به اکوسیستم‌های وحشی سرایت کنند.

فراری‌ها: یک سونامی ژنتیکی

طوفان‌ها، خرابی تجهیزات، خطای انسانی و فک‌های گرسنه، همگی واقعیت‌های رایج آبزی‌پروری دریایی هستند. نتیجه این است که فرارها مسئله‌ی « اگر»، بلکه چه زمانی» و «چه تعداد» هستند. هر ساله، میلیون‌ها ماهی پرورشی از قفس‌های خود رها می‌شوند و وارد طبیعت وحشی می‌شوند. تنها در منطقه‌ی اقیانوس اطلس شمالی، تخمین زده می‌شود که سالانه بیش از دو میلیون ماهی سالمون پرورشی فرار می‌کنند.

اینها همان ماهی‌هایی نیستند که هزاران سال در این آب‌ها زندگی کرده‌اند. برای مثال، ماهی سالمون پرورشی به طور انتخابی برای ویژگی‌هایی که در قفس مفید هستند، پرورش داده شده است: رشد سریع، پرخاشگری و تحمل ازدحام. آنها در اصل حیوانات اهلی هستند. وقتی به طبیعت فرار می‌کنند، با همتایان وحشی خود برای غذا، زیستگاه و جفت رقابت می‌کنند.

همان ویژگی‌هایی که باعث موفقیت ماهی‌های پرورشی در قفس می‌شوند - مانند تغذیه‌ی حریصانه و تهاجمی - می‌توانند آنها را در طبیعت به یک تهدید تبدیل کنند.

موذی‌ترین تهدید، ژنتیکی است. وقتی ماهی‌های فراری پرورشی با موفقیت با جمعیت‌های وحشی جفت‌گیری می‌کنند، ژن‌هایی را وارد می‌کنند که برای بقا در دنیای طبیعی سازگاری ضعیفی دارند. تحقیقات نشان داده است که فرزندان دورگه، تناسب اندام کمتری دارند و موفقیت تولید مثلی آنها در طول عمرشان کاهش می‌یابد. یک مطالعه منتشر شده در PLOS Biology مستند کرده است که چگونه تنها چند نسل جفت‌گیری می‌تواند منجر به "فروپاشی جمعیتی" در جمعیت‌های وحشی شود. این رقیق‌سازی ژنتیکی به عنوان یک انقراض نامحسوس و خزنده عمل می‌کند و انعطاف‌پذیری و سازگاری‌های محلی را که به ماهی‌های آزاد وحشی اجازه می‌دهد در رودخانه‌های خاص خود حرکت کنند و از یک زندگی خطرناک در دریا جان سالم به در ببرند، از بین می‌برد.

پرورشی در مقابل وحشی: رقابتی ناعادلانه

ماهی‌های پرورشی فراری فقط یک مشکل ژنتیکی نیستند؛ آنها یک رقیب فیزیکی مستقیم هستند. تاریخچه زندگی و ویژگی‌های فیزیکی متفاوت آنها باعث ایجاد عدم تعادل در اکوسیستم می‌شود.

معضل بزرگ تغذیه ماهی

این مسئله فراتر از مجاورت مزارع است. بخش قابل توجهی از آبزی‌پروری صنعتی، به ویژه برای گونه‌های گوشتخوار مانند ماهی سالمون، ماهی تن و میگو، به یک ماده‌ی بحث‌برانگیز وابسته است: پودر ماهی و روغن ماهی مشتق شده از ماهی‌های وحشی.

این «ماهی‌های علوفه‌ای» - گونه‌هایی مانند ماهی کولی، ساردین و ماهی منهادن - پایه حیاتی شبکه غذایی دریایی را تشکیل می‌دهند و غذای همه چیز را از پرندگان دریایی گرفته تا نهنگ‌ها و ماهی‌های تجاری بزرگتر مانند ماهی کاد و ماهی تن فراهم می‌کنند. هر ساله تقریباً 20٪ از کل صید ماهی وحشی جهان به خوراک آبزی‌پروری تبدیل می‌شود. این یک پارادوکس نگران‌کننده ایجاد می‌کند: ما ماهی‌های وحشی را برای پرورش ماهی‌های پرورشی صید می‌کنیم.

این وابستگی منجر به بهره‌برداری بیش از حد از ذخایر ماهی علوفه‌ای در بسیاری از نقاط جهان، به ویژه در سواحل پرو و ​​غرب آفریقا، با اثرات آبشاری بر امنیت غذایی محلی و ثبات اکوسیستم شده است. در حالی که این صنعت در سال‌های اخیر با جایگزینی پروتئین‌های گیاهی و سایر جایگزین‌ها، گام‌هایی برای کاهش نسبت «ماهی ورودی، ماهی خروجی» (FIFO) برداشته است، حجم عظیم ماهی‌های گوشتخوار پرورشی تولید شده به این معنی است که تقاضای مطلق برای خوراک صید شده از طبیعت همچنان بسیار زیاد است. این انتقال جهانی زیست توده دریایی - از اقیانوس آرام جنوبی به یک قفس ماهی قزل آلا در نروژ - یک یارانه پنهان زیست محیطی است که صنعتی را که خود را به عنوان راه حلی برای صید بی رویه به بازار عرضه می‌کند، تقویت می‌کند.

به وسیله اعداد

در اینجا برخی از آمارهای کلیدی که مقیاس تأثیر آبزی‌پروری بر اکوسیستم‌های وحشی را نشان می‌دهد، آورده شده است:

• 50%: سهم تقریبی غذاهای دریایی مصرف شده توسط انسان که از آبزی‌پروری حاصل می‌شود، سهمی که به طور پیوسته در حال افزایش است. (FAO، 2024)
• 20%: درصد کل صید ماهی وحشی جهان که برای تولید پودر ماهی و روغن ماهی، عمدتاً برای خوراک آبزیان، استفاده می‌شود. (FAO، 2024)
• >2,000,000: تعداد تخمینی ماهی سالمون پرورشی که هر ساله به اقیانوس اطلس شمالی فرار می‌کنند. (موسسه تحقیقات طبیعت نروژ)
• حدود ۸۰٪: کاهش جمعیت ماهی سالمون صورتی وحشی مشاهده شده در منطقه‌ای در بریتیش کلمبیا که مستقیماً به آلودگی به شپش دریایی ناشی از مزارع ماهی سالمون مجاور نسبت داده می‌شود. (ساینس)
• ۱ کیلوگرم: مقدار ماهی وحشی که برای تولید ۱ کیلوگرم ماهی گوشتخوار پرورشی مانند ماهی سالمون مورد نیاز است، اگرچه این نسبت در حال بهبود است. (Naylor, RL, et al.)

سوالات متداول

آیا پرورش ماهی برای جلوگیری از صید بی‌رویه و تغذیه جمعیت رو به رشد ضروری نیست؟

آبزی‌پروری بدون شک یکی از اجزای حیاتی امنیت غذایی جهانی است. با این حال، مسئله این نیست که آیا آبزی‌پروری وجود داشته باشد یا خیر، بلکه نحوه انجام آن است. روش‌هایی که به صید ماهی‌های وحشی برای تغذیه ماهی‌های پرورشی متکی هستند، یا روش‌هایی که باعث آلودگی و شیوع بیماری در جمعیت‌های وحشی می‌شوند، می‌توانند به جای حل مشکل حفاظت از اقیانوس‌ها، آن را تشدید کنند. آبزی‌پروری واقعاً پایدار باید به عرضه خالص ماهی جهانی بیفزاید، نه اینکه از آن بکاهد و از اکوسیستم‌هایی که در آن فعالیت می‌کند محافظت کند.

آیا اشکال پایدارتری از آبزی‌پروری وجود دارد؟

بله. پرورش گونه‌هایی که در زنجیره غذایی پایین‌تر هستند، بسیار پایدارتر است. آبزی‌پروری ماهی‌های غیرگوشتخوار (مانند تیلاپیا و کپور) و به ویژه آبزی‌پروری بدون تغذیه - مانند صدف، صدف دوکفه‌ای، صدف خوراکی و جلبک دریایی - می‌تواند از نظر اکولوژیکی مفید باشد. این گونه‌ها به غذای صید شده از طبیعت نیاز ندارند و در واقع می‌توانند با فیلتر کردن مواد مغذی اضافی، آب را تمیز کنند و یک آلاینده بالقوه را به یک منبع پروتئین ارزشمند تبدیل کنند.

آیا نمی‌توانیم مقررات مربوط به مزارع پرورش طیور در فضای باز را بهبود بخشیم؟

مقررات بهتر - مانند الزامات مربوط به تراکم پایین‌تر ذخیره‌سازی، سیستم‌های مهار قوی‌تر برای جلوگیری از فرار ماهیان، و دوره‌های اجباری آیش برای شکستن چرخه‌های بیماری - قطعاً می‌تواند آسیب را کاهش دهد. برخی از حوزه‌های قضایی به سمت سیستم‌های "مهار بسته" چه در خشکی و چه در مخازن شناور حرکت می‌کنند که از ورود زباله‌ها و عوامل بیماری‌زا به محیط زیست جلوگیری می‌کنند. در حالی که این سیستم‌ها در حال حاضر هزینه‌ها و ردپای انرژی بالاتری دارند، اما یک مسیر فناوری امیدوارکننده برای تولید مسئولانه‌تر ماهیان گوشتخوار هستند.

پس از حذف یک مزرعه پرورش ماهی، چه اتفاقی برای محیط زیست دریایی می‌افتد؟

محیط زیست می‌تواند بهبود یابد، اما این کار زمان می‌برد. مطالعات نشان داده‌اند که کف دریا که مستقیماً زیر یک مزرعه پرورش ماهی سالمونِ از رده خارج شده قرار دارد، می‌تواند به دلیل انباشت زباله، سال‌ها از نظر بیولوژیکی فقیر باقی بماند. با این حال، هنگامی که منبع دائمی آلودگی و عوامل بیماری‌زا از بین برود، کیفیت آب بهبود می‌یابد و گونه‌های وحشی می‌توانند شروع به بازگشت کنند، به خصوص اگر زیستگاه زیرین به طور دائم تغییر نکرده باشد.

به عنوان یک مصرف کننده، چه کاری از دست من بر می آید؟

انتخاب هوشمندانه غذاهای دریایی اولین قدم قدرتمند است. به دنبال گواهینامه‌هایی مانند شورای نظارت بر آبزی‌پروری (ASC) باشید، اما همچنین انتقادپذیر باشید و تحقیقات خود را انجام دهید. صدف‌هایی مانند صدف دوکفه‌ای و صدف خوراکی و همچنین جلبک دریایی را در اولویت قرار دهید. هنگام خرید ماهی باله‌دار، گونه‌هایی را در نظر بگیرید که گوشتخوار نیستند، مانند تیلاپیا یا گربه‌ماهی پرورشی ایالات متحده. کاهش مصرف ماهی‌های گوشتخوار پرورشی مانند ماهی سالمون و میگو، یا انتخاب ماهی‌های گوشتخوار پرورشی از سیستم‌های بسته زمینی، می‌تواند ردپای اکولوژیکی شخصی شما را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

مسیر به سوی آینده‌ای آبی‌تر

بحران خاموشی که در زیر امواج دریا در حال آشکار شدن است، یکی از ساخته‌های خود ماست، پیامد مستقیم یک سیستم غذایی صنعتی که حجم تولید را بر یکپارچگی زیست‌محیطی اولویت داده است. شبکه نامرئی بیماری، آلودگی و آلودگی ژنتیکی اکنون در حال تنگ‌تر شدن اطراف حیات وحش آبزیانی است که ما به دنبال محافظت از آنها بودیم. با این حال، داستان تمام نشده است. با تغییر حمایت خود به سمت اشکال احیاکننده آبزی‌پروری، مطالبه و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های بسته و تقویت مقررات، می‌توانیم مسیر جدیدی را ترسیم کنیم. آینده سیاره آبی ما، از کوچکترین پلانکتون‌ها گرفته تا قدرتمندترین نهنگ‌ها، به توانایی ما در دیدن فراتر از دروازه مزرعه و اذعان به هزینه واقعی غذای موجود در بشقاب‌هایمان بستگی دارد.

منابع

1. ارزیابی جهانی تأثیرات آبزی‌پروری ماهی سالمون بر ماهی‌های آزاد وحشی — زیست‌شناسی PLOS (2008)
2. تولید غذاهای دریایی — دنیای ما در داده‌ها (2021)